Bội lan là vị thuốc tiêu biểu của nhóm hóa thấp phương hương, thường dùng trong các chứng thấp trở trung tiêu, thử thấp mùa hè, thấp ôn khởi phát. Với vị cay, tính bình, quy kinh Tỳ, Vị, Phế, Bội lan có tác dụng hóa thấp, trừ thử, hòa trung khai vị, giúp cải thiện tình trạng đầy bụng, ăn kém, rêu lưỡi dày nhớt – biểu hiện điển hình của thấp trọc nội đình.

1. Giới thiệu chung

Tên khoa học: Eupatorium fortunei Turcz.
Họ khoa học: Cúc (Asteraceae)

Mô tả thực vật

Cây thảo sống nhiều năm, cao 30–100cm. Thân có lông tơ, cành non màu tím, có rãnh dọc. Lá mọc đối, hình dải rộng, dài 5–12cm, mép có răng đều, hai mặt có nhiều tuyến. Cụm hoa dạng ngù kép ở ngọn, hoa màu tím nhạt. Quả bế màu đen, có 5 cạnh.

Bộ phận dùng

Toàn thân trên mặt đất.

Phân bố

• Mọc hoang và được trồng tại nhiều nơi.

• Vùng địa đạo: Hà Bắc, Giang Tô, An Huy (Trung Quốc).

Thu hái

Thu hái toàn cây vào mùa hạ, trước khi ra hoa.

Bào chế

• Cắt đoạn, phơi nắng hoặc phơi khô dùng làm thuốc.

2. Kiến biệt dược liệu

• Thân hình ống, có gò dọc rõ, lõi ruột xốp trắng.

• Lá có răng cưa, mùi thơm nhẹ.

• Loại tốt: Còn non, nhiều lá, ít cành, mùi thơm đặc trưng.

3. Y học cổ truyền

Tính vị – Quy kinh

Vị cay; tính bình. Quy Tỳ, Vị, Phế.

Công năng

• Hóa thấp, hòa trung.

• Trừ thử (giải thử thấp mùa hè).

Chủ trị

a) Thấp trở trung tiêu
Bội lan khí vị thơm, hóa thấp trọc, hòa trung, trị đầy bụng, ăn kém, rêu lưỡi dày nhớt.

• Phối hợp: Thương truật, Hậu phác.

b) Thử thấp, thấp ôn khởi phát
Bội lan hóa thấp, giải thử, dùng khi mùa hè nóng ẩm gây mệt mỏi, buồn nôn, tiêu chảy.

• Phối hợp: Hoắc hương, Hà diệp, Thanh hao.

• Thấp ôn khởi phát: phốiHoạt thạch, Ý dĩ.

Liều dùng

5–10g/ngày.

4. Ứng dụng lâm sàng

• Rong huyết:
  Bội lan 20g, Ké hoa vàng, Chỉ thiên, Mã đề mỗi loại dùng từ 15 – 20g, thái nhỏ sao vàng sắc với 3 bát nước còn 1 bát, chia uống 2 lần/ngày. Dùng trong 5 ngày.

• Kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh:
  Bội lan, Củ gấu, Ích mẫu, Ngải cứu, Nhọ nồi, mỗi vị 20g, tán nhỏ, rây thành bột mịn, trộn với bột gạo và đường kính (nấu thành sirô), làm thành viên bằng hạt lạc. Ngày uống 1 lần trước khi đi ngủ, mỗi lần dùng từ 15 – 20 viên. Dùng trong 10 – 15 ngày liền.

• Giải nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa:
  Bội lan 20g (nên hái trước khi cây có hoa, thái nhỏ rồi sấy khô) hãm với nước đun sôi hoặc sắc với 300ml nước còn 100ml, uống hàng ngày.

• Phụ nữ sau sinh kém ăn, mệt mỏi:
  Bội lan 20g, Mạch môn 20g, Ngải cứu 10g, Nhân trần 6g, Rẻ quạt 4g, vỏ quả Bưởi đào khô 4g, sắc uống ngày 1 thang. Dùng trong 10 ngày liền.

• Giảm sưng đau mụn nhọt (chưa mưng mủ):
  Lá Bội lan tươi 50g, rửa sạch, giã nát đắp nơi có mụn nhọt. Ngày đắp 2 lần vào buổi sáng và tối, mỗi lần 10-15 phút. Bài thuốc này giúp giảm sưng, đau do mụn nhọt nhanh chóng.

5. Danh y

Thi Kim Mặc:
Bội lan phối hợp Thạch xương bồ – hương thơm hóa trọc, hoạt bát khí cơ, thanh hóa rêu lưỡi, khai vị, tăng cảm giác thèm ăn.

6. Nghiên cứu y học hiện đại

Thành phần hóa học

Neryl acetate, p-cymene, 5-methyl thymol ether, coumarin, coumaric acid, thymohydroquinone.

Tác dụng dược lý

Hiện chưa có nhiều tài liệu nghiên cứu chuyên sâu được công bố rộng rãi. Tuy nhiên, các hợp chất tinh dầu thơm cho thấy tiềm năng hỗ trợ tiêu hóa và kháng khuẩn nhẹ.

7. Lưu ý khi dùng

• Không dùng cho người âm hư nội nhiệt không có thấp.

• Thận trọng khi dùng liều cao kéo dài.

• Nên dùng phối hợp phương hương hóa thấp (như Hoắc hương) để tăng hiệu quả điều hòa trung tiêu.