Tắc tia sữa sau sinh - Nhận diện sớm và điều trị đúng cách

Chia sẻ chuyên môn từ BS Nguyễn Thị Hồng Vân – Tri Thức Sao Phương Đông

Tắc tia sữa là rối loạn thường gặp trong thời kỳ hậu sản, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nuôi con bằng sữa mẹ và sức khỏe tinh thần của sản phụ. Nếu không được xử trí đúng, bệnh có thể tiến triển thành viêm tuyến vú hoặc áp xe vú. Bài viết trình bày toàn diện tình hình mắc bệnh, cơ chế bệnh sinh, triệu chứng và các phương pháp điều trị theo Y học hiện đại và Y học cổ truyền.

1. Tổng quan về tắc tia sữa

Tắc tia sữa là tình trạng sữa không thoát ra được qua hệ thống ống dẫn của tuyến vú, gây ứ đọng cục bộ. Theo thống kê quốc tế, 10–33% phụ nữ cho con bú gặp tình trạng này, trong đó 2–3% có nguy cơ tiến triển thành viêm tuyến vú hoặc áp xe nếu không điều trị kịp thời.

Nghiên cứu của Douglas P. (2022) cho thấy tắc tia sữa không đơn thuần do ứ sữa cơ học mà còn liên quan đến rối loạn vi tuần hoàn và phản ứng viêm cơ học tại mô tuyến vú. Abou-Dakn và cộng sự (2010) xác định tắc tia sữa là bước khởi đầu trong 60–70% trường hợp viêm tuyến vú.

Tại Việt Nam, tỷ lệ tắc tia sữa chiếm 20–30% các trường hợp rối loạn tuyến vú sau sinh, đặc biệt trong tuần đầu hậu sản. Nhiều sản phụ đến khám khi đã xuất hiện đau, căng tức vú rõ rệt, tiết sữa kém, ảnh hưởng lớn đến tâm lý và việc nuôi con.

2. Tình hình mắc bệnh

2.1. Trên thế giới

Khoảng 20% phụ nữ cho con bú gặp ít nhất một lần tắc tia sữa trong 6 tháng đầu sau sinh. Tổng quan hệ thống của Ji-Ah Song (2019) cho thấy 1/2 phụ nữ gặp tình trạng ứ sữa trong 6 tuần đầu hậu sản, ngay cả tại các quốc gia có hệ thống tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ phát triển.

2.2. Tại Việt Nam

Theo thống kê lâm sàng tại các bệnh viện sản phụ khoa lớn như Hùng Vương, Từ Dũ, Phụ sản Trung ương, 20–30% sản phụ đến khám vì căng tức vú, tắc tia sữa. Việc vắt sữa sai cách, cho bú sai tư thế, sinh mổ và tự xử trí tại nhà không đúng là các yếu tố làm tăng nguy cơ biến chứng.

3. Tắc tia sữa theo Y học hiện đại

3.1. Nguyên nhân và cơ chế

Sữa được sản xuất từ các nang sữa, theo ống dẫn về xoang sữa phía sau quầng vú. Khi lòng ống dẫn bị hẹp hoặc bít, sữa không thoát ra được, tạo thành các cục sữa đông. Sữa tiếp tục tiết ra gây căng giãn – chèn ép – tắc nghẽn lan rộng, tạo vòng xoắn bệnh lý làm tình trạng ngày càng nặng.

3.2. Triệu chứng

• Đau chói, căng tức vú từng vùng hoặc toàn bộ vú

• Sữa ra kém hoặc không ra khi bú, hút, nặn

• Da vùng vú không đỏ hoặc đỏ nhẹ

• Có thể sốt nhẹ (<38,5°C) hoặc không sốt

Cận lâm sàng:

• Công thức máu thường bình thường

• Siêu âm tuyến vú giúp phân biệt tắc tia sữa, viêm tuyến vú và áp xe

3.3. Điều trị

• Chườm nóng, cho trẻ bú thường xuyên, hút sữa đúng kỹ thuật

• Giảm đau bằng paracetamol khi cần

• Vật lý trị liệu: siêu âm trị liệu, laser, nhiệt trị liệu, massage vú

• Trường hợp biến chứng cần dùng kháng sinh hoặc can thiệp ngoại khoa

4. Tắc tia sữa theo Y học cổ truyền

4.1. Nguyên nhân – cơ chế

Y học cổ truyền cho rằng tắc tia sữa chủ yếu do can khí uất kết, khí trệ huyết ứ, kết hợp phong tà hoặc nhiệt tà xâm nhập trong giai đoạn hậu sản.

4.2. Phân thể và điều trị

• Giai đoạn mới phát: sơ can, thanh nhiệt, thông nhũ, châm cứu – xoa bóp

• Giai đoạn hóa mủ: thanh nhiệt giải độc, bài nùng tiêu ung

• Giai đoạn sau vỡ mủ: điều hòa khí huyết, nâng chính khí

Điều trị thường kết hợp thuốc uống, thuốc đắp, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, giúp giảm đau, thông sữa và hạn chế biến chứng.

Kết luận

Tắc tia sữa là bệnh lý hậu sản phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc phối hợp Y học hiện đại và Y học cổ truyền giúp nâng cao hiệu quả điều trị, bảo tồn khả năng nuôi con bằng sữa mẹ và bảo vệ sức khỏe lâu dài cho sản phụ.

Meta SEO

• Meta title: Tắc tia sữa sau sinh – Nguyên nhân, cơ chế và điều trị toàn diện

• Meta description: Tắc tia sữa là rối loạn hậu sản thường gặp, có thể dẫn đến viêm tuyến vú nếu không điều trị đúng. Bài viết phân tích cơ chế và điều trị theo YHHĐ & YHCT.

• Từ khóa chính: tắc tia sữa

• Từ khóa phụ: tắc tia sữa sau sinh, viêm tuyến vú, điều trị tắc tia sữa, y học cổ truyền